Objaśnienia pojęć i terminologii biologicznej

Abisal:
Przydenne głębie.

Autotomia:
Zdolność niektórych zwierząt do samorzutnego odrzucania (w obronie przed napastnikiem) części ciała, która się później zazwyczaj regeneruje (odrasta).

Bentos: 
Organizmy pełzające, kroczące po dnie lub osiadłe nieruchomo (bytujące w środowisku dennym).

Binominalny
Podwójny system nazewnictwa, wprowadzony przez szwedzkiego botanika Karola Linneusza w 1753 roku. Każda roślina ma określoną nazwę łacińską składającą się z dwóch członów, pierwszy człon stanowi nazwę rodzaju (np. Nymphea), drugi określa charakterystyczny dla gatunku epitet (np. alba). Razem stanowią nazwę dwuimienną dzięki której, ta szczególna roślina (gatunek) jest powszechnie znana jako Nymphea alba - choć potocznie nazywa się ją 'Grzybień biały' lub 'Lilia wodna'. Inne gatunki tego rodzaju otrzymały inne epitety (Nymphea caroliniana, Nymphea tetragona, Nimpheagrupa...)

Biocenoza 
Wielogatunkowe zbiorowisko zwierząt i roślin żyjących w określonym środowisku (biotopie), w którym stosunki ilościowe są utrzymane na tym samym mniej więcej poziomie;

Brunatnice
Brunatnice (Phaeophyta), gromada glonów obejmująca około 2000 gatunków, gł. morskie glony wielokomórkowe, żyjące najczęściej w wodach strefy zimnej i umiarkowanej półkuli północnej, o charakterystycznej barwie pochodzącej od brunatnych barwników roślinnych (gł. fukoksantyny). Mimo delikatnej budowy wykształcają niekiedy ogromne plechy wielometrowej dł. Występując masowo, mogą utrudniać żeglugę. Od jednego z rodzajów brunatnic (Sargassum, gronorost) pochodzi nazwa Morza Sargassowego. W Morzu Bałtyckim występuje m.in. morszczyn pęcherzykowaty (morszczyn). Brunatnice mają duże znaczenie gospodarcze, uzyskuje się z nich kwas alginowy, mający wielostronne zastosowanie przemysłowe, jod, a także sodę, oraz wykorzystuje jako nawozy i pasze dla zwierząt. W Japonii sproszkowane plechy używane są w charakterze przyprawy do potraw (kobo

Celuloza
Celuloza (łc. cellula - komórka + -oza, końcówka charakterystyczna dla cukrów) biochem. najważniejszy polisacharyd (wielocukier) strukturalny roślin, wchodzący w skład roślinnych ścian komórkowych, nadaje im sztywność i kształt, zbudowany z łańcucha zawierającego od 1000 do 10 tys. reszt glukozy, nierozp. w rozpuszczalnikach organicznych, b. aktywny chem.; c. jest wykorzystywana w postaci naturalnej (np. drewno), częściowo przetworzonej (np. papier) lub w postaci o całkowicie rozbitej strukturze włóknistej (np. celofan); błonnik

Chloroplasty
Ciałka zieleni, zielone plastydy zawierające chlorofil, barwnik niezbędny w procesie fotosyntezy. Występują w zielonych częściach roślin.

U roślin niższych (glony) występuje zwykle jeden lub kilka dużych chloroplastów o rozmaitym kształcie, u roślin wyższych liczne, drobne chloroplasty mają najczęściej kształt soczewkowaty.

Chloroplasty roślin wyższych otoczone są podwójną błoną lipoproteidową, ich wnętrze wypełnia białkowa stroma (matrix), a w niej zanurzone są tylakoidy (płaskie pęcherzyki) zgrupowane w grana (stosy). W błonach tylakoidów znajdują się barwniki fotosyntetyczne pochłaniające światło - tu zachodzi faza jasna fotosyntezy. Faza ciemna zachodzi w stromie (cykl Calvina).

Chloroplasty posiadają własne DNA i własny aparat genetyczny (rybosomy, RNA).

Chromatofory:
Komórki barwnikowe, warunkujące u zwierząt ubarwienie ciała dzięki zawartym w cytoplazmie ziarenkom barwnika. Intensywność ubarwienia i wzór zależny jest od nagromadzenia barwnika w komórce oraz od rozmieszczenia komórek. Wyróżnia się: melanofory, zawierające barwnik czarny - melaninę, warunkujący ubarwienie czarne lub brązowe, lipofory, zwane też ksantoforami, zawierające barwniki zbliżone do karotenów, guanofory, tworzące barwy tęczowe. U wielu zwierząt (np. kameleonów i ryb) zmiany ubarwienia powodowane są skupianiem bądź rozpraszaniem barwnika w komórkach. Zmiany ubarwienia sterowane są na drodze hormonalnej.

Chryzofity, glony złociste (Chrysophyta):
Chryzofity, glony złociste (Chrysophyta), gromada obejmująca glony jednokomórkowe o barwie złocistobrunatnej, wywołanej obecnością dużej ilości karotenoidów. W większości organizmy samożywne.
Rozmnażanie przez podział, rzadko występują procesy płciowe. Chryzofity dzieli się na trzy klasy: różnowiciowce, złotowiciowce i okrzemki.

Przedstawiciel okrzemek

CZUŁKOWCE, Tentaculata:
Typ bezkręgowców wodnych, większość gatunków żyje w morzach i prowadzi osiadły tryb życia. Otwór gębowy otoczony wieńcem czułków, służących jako narząd do napędzania pokarmu i jako narząd oddechowy. Do czułkowców zalicza się: mszywioły, ramienionogi i foronidy.

Cytoplazma:
Półpłynna masa wypełniająca wnętrze komórki. W cytoplazmie są zawieszone wszystkie organella komórkowe. Przebiegają w niej różne procesy metaboliczne.

Detrytus: 
Gromadząca się w wodzie, martwa materia organiczna, pochodząca z częściowo rozłożonych szczątków roślin i zwierząt, oraz ich wydalin.

Dychroizm płciowy:
Odmienne zabarwienie obu płci.

Dymorfizm płciowy: 
Różnice w kształcie obu płci;

Ekologia (gr. oíkos + lógos - dom + słowo, wiedza, nauka): 
To nauka o strukturze i funkcjonowaniu przyrody, zajmująca się badaniem oddziaływań pomiędzy organizmami a ich środowiskiem.

Eukariotyczne rośliny:
Eukarionty, jądrowce, eukariota (Eukaryota), organizmy żywe posiadające jądra komórkowe otoczone błoną jądrową i zawierające chromatynę. W komórce eukariotycznej znajdują się organelle (które nie występują u prokariontów), tj. mitochondria i plastydy, które zawierają własny DNA (kwasy nukleinowe) oraz aparat biosyntezy białka.
Do eukariontów zalicza się większość organizmów poza bakteriami i sinicami, które należą do królestwa prokariontów (Bezjądrowe). Organizmy jądrowe wyróżnia się w randze królestwa, do którego współcześnie zalicza się trzy podkrólestwa: rośliny (Phytobionta), zwierzęta (Zoobionta) i  grzyby (Mycobionta).

Filtrator:
Organizm żywiący się pokarmem złożonym z cząstek bardzo małych w porównaniu z nim samym, które odfiltrowuje z wody (np. gąbki, małże, dafnie).

Fitoplankton: 
Plankton roślinny.

Herpetologia (z greckiego herpetos - "pełzający" i logos "nauka")
Jest to dział zoologii badający płazy i gady. W obrębie tej nauki wyróżnia się niekiedy jeszcze batrachologię (płazy) i reptiliologię (gady), ale w zasadzie najczęściej używanym określeniem jest herpetologia. Wspólna nauka badająca dwie osobne gromady to wynik tego, że przez jakiś czas (również za życia Linneusza) płazy i gady były zaliczane do jednej grupy (na podstawie budowy serca). Zmieniło się to dopiero w 2 połowie XVIII wieku, kiedy wyodrębniona została gromada gadów

Klasyfikacja:
W  taksonomii i  ekologii, przyporządkowanie obiektów (np. roślin, zwierząt) do grup (klas), które spełniają warunek zupełności i rozłączności, ze względu na ich podobieństwo cech.
Klasyfikacją organizmów zajmuje się taksonomia, natomiast klasyfikacją zbiorowisk roślinnych - syntaksonomia (fitosocjologia).

Klejnotki (Euglena):
Rodzaj pierwotniaków z podgromady wiciowców. Obejmuje ok. 150 gatunków o rozmiarach od 20 žm do 0,5 mm. Ciało wrzecionowatego kształtu okryte tzw. pellikulą posiadające 2 wici, z których jedna wychodzi poza obręb ciała wykonując ruchy spiralne.
Posiada plamkę oczną tzw. stigmę, chloroplasty, jądro i wodniczki tętniące. Wykazuje dodatnią reakcję na światło, posiada zdolność fotosyntezy. W wyniku asymilacji tworzy paramylon, pełniący rolę substancji zapasowej komórki.
Występują w planktonie wód, przy masowych pojawach tworząc zielony nalot.
Rozmnażanie wegetatywne (bezpłciowo) przez podział podłużny, spotykane często w zbiornikach wodnych, natomiast w warunkach niekorzystnych dzieli się wewnątrz cyst, które wytwarza.
Euglena jest przedmiotem badań naukowych m.in. dzięki możliwości hodowania na pożywkach syntetycznych

Komórki interstycjalne (dosłownie "międzypostawione"): 
Są to komórki nie wyspecjalizowane, totipotencjalne, i mogą przeistaczać się w komórki któregokolwiek typu. Z nich również powstają gamety.

  Krasnorosty (Rhodophyta):
Gromada obejmująca ok. 4000 gatunków glonów (przeważnie morskich). Cechą charakterystyczną krasnorostów jest posiadanie obok typowych barwników, jak: chlorofile a i d, karotenoidy i ksantofile, również czerwonej fikoerytryny i (niektóre) niebieskiego fikocyjanu.
Jako materiał zapasowy, gromadzony w wyniku asymilacji u krasnorostów występuje tzw. skrobia krasnorostowa (skrobia). Inną cechą krasnorostów jest to, że nie posiadają one w żadnym stadium rozwoju komórek opatrzonych wiciami.
Krasnorosty dzielą się na dwie klasy: bangiowych (Bangiophyceae) i właściwych (Florideophyceae). Różnice pomiędzy klasami polegają na nieco innym przebiegu rozmnażania oraz zaznaczają się w budowie.
Krasnorosty zamieszkują na większych głębokościach niż inne glony. Gatunki z rodzaju litotamnion mają zdolność wysycania ścian swych komórek węglanem wapnia i są składnikiem raf koralowych. Z krasnorostów uzyskuje się też surowce dla przemysłu spożywczego, m.in. agar.

Kutikula:
Oskórek, kutykula, kutikula, zewnętrzna warstwa ciała licznych bezkręgowców, będąca wytworem komórek naskórka. Może mieć różną budowę w zależności od pełnionych funkcji. Pełni głównie rolę ochronną, u niektórych organizmów uczestniczy w odżywianiu, może także tworzyć szkielet, m.in. u stawonogów.

Litoral: 
Strefa przybrzeżna.

Mitochondrium (l. mn. mitochondria):
To organellum wytwarzające energię na potrzeby komórki, dlatego jest określane jako komórkowe centrum energetyczne. Przeciętna komórka zawiera od kilkudziesięciu do kilkuset mitochondriów. Mitochondria mogą się dzielić i tylko w ten sposób zwiększa się ich ilość w komórce; komórka dzieląca się mitotycznie przekazuje odpowiednią liczbę mitochondriów każdej komórce potomnej.

Modzele godowe:  
Czarne zgrubienia na palcach przednich kończyn pojawiające się w okresie godowym u samców żab.

Morfologia roślin:
Nauka zajmująca się zewnętrzną budową roślin, badaniem ich pokroju, ukształtowania poszczególnych organów, zależności jakie między nimi występują oraz zachodzących w nich przemian.

Nekton:
Organizmy czynnie pływające, mogące przenosić się dowolnie z miejsca na miejsce, przezwyciężając prądy.

Podgatunek nominotypowy:
Ten z podgatunków danego gatunku, który został opisany jako pierwszy.

Nomenklatura botaniczna, nazewnictwo botaniczne:
Międzynarodowy system nazewnictwa roślin, zapoczątkowany przez K.. Linneusza (Species plantarum, I wydanie 1753), który wprowadził dla każdej rośliny nazwę łacińską składającą się z dwóch członów - nazwy rodzajowej oraz gatunkowej, np. pierwiosnek wyniosły, Primula elatior: rodzaj Primula (pierwiosnek) obejmuje ponad 500 gatunków, z których jednym jest Primula elatior (pierwiosnek wyniosły).
Również inne jednostki taksonomiczne (rodziny, rzędy, itd.) nazywane są według określonych prawideł, np. nazwa rodziny posiada końcówkę -ceae (Primulaceae, pierwiosnkowate), a rząd końcówkę -ales (Primulales, pierwiosnkowce). Nomenklatura botaniczna ustalana jest według ścisłych praw zebranych w Kodeksie Nomenklatury Botanicznej (ostatnie wydanie polskie w 1994), a ustalanych i nowelizowanych przez specjalne międzynarodowe komisje.
Nazwy w językach narodowych nie podlegają rygorom Kodeksu, choć zazwyczaj, dla uniknięcia nieporozumień, prawidła te stosowane są w mniejszym lub większym stopniu (w anglosaskiej nomenklaturze botanicznej bardzo słabo, w polskiej - dość ściśle).

Organellum  (l.mn. organelle): 
To każda struktura występująca w cytoplazmie komórki i wyspecjalizowana do pełnienia określonej funkcji. 

Parotydy:
Gruczoły przyuszne salamandry wydzielają żracą wydzielinę, która powstrzymuje drapieżnika przed zjedzeniem pochwyconej ofiary

Partenogeneza (dzieworództwo): 
To rozwijanie się osobników potomnych tylko z jaja, bez udziału plemnika.
W zależności od danego gatunku może być to jedyna lub sezonowa forma rozwoju. Związana jest z temperaturą otoczenia lub dostępem do pożywienia.

Pelagial:
Otwarte przestrzenie wodne.

Pellikula:
Warstwa zewnętrzna komórki pierwotniaka, pełniąca rolę osłonową, a zarazem umożliwiająca aktywny kontakt z otaczającym środowiskiem. Zawiera m.in. błonę komórkową i ciałka podstawowe rzęsek niektórych pierwotniaków. Występuje m.in. u orzęsków

Plankton:
Organizmy nie związane ze stałym podłożem, unoszą się w wodzie bezwładnie nie mogąc podążać w wybranym kierunku

Plecha:
Wielokomórkowe (komórka) lub wielojądrowe (jądro komórkowe) ciało glonów, grzybów, sinic lub bakterii. Może mieć różne kształty, rozmiary i stopień organizacji
Brunatnica
Wyróżnia się plechę komórczakową, wielojądrową, zróżnicowaną na nibyorgany, plechę nitkowatą, składająca się z komórek ułożonych szeregowo, plechę plektenchymatyczną, powstałą ze splecenia się plech nitkowatych i tworzącą ciało pozornie tkankowe oraz plechę tkankową, wykazującą zróżnicowanie na organy podobne do organów roślin wyższych, ale o prostej budowie wewnętrznej.

Populacja:
W biologii grupa osobników tego samego gatunku (w obrębie której możliwa jest wymiana genów), zasiedlająca pewien obszar, izolowana barierami (genetycznymi, geograficznymi, etologicznymi) od innych podobnych grup, posiadająca specyficzne właściwości, takie jak liczebność populacji, zagęszczenie, tempo rozrodczości i śmiertelności, rozkład wiekowy (demografia) oraz sposób rozmieszczenia w przestrzeni.

Protisty (Protista):
Jedno z pięciu wyróżnianych obecnie królestw organizmów żywych, obejmujące te eukarionty, które pozostały po wyłączeniu organizmów zaliczonych do zwierząt, roślin i grzybów, a więc jest to grupa parafiletyczna. Nie istnieje żadna zaawansowana ewolucyjnie cecha, która wyróżniałaby protisty od pozostałych eukariontów. Większość protistów to jednokomórkowce, zdarzają się też wielokomórkowce, a nawet organizmy zbliżone do tkankowego poziomu organizacji. Protisty można podzielić na podstawie sposobu odzywiania na samożywne i cudożywne. Rozmnażają się przez podział komórki, czasem jednak spotyka się też rozród płciowy. Wielokomórkowce rozmnażają się za pomocą zarodników (zoospory). Protisty mają różne "układy lokomocyjne" i poruszają się za pomocą pełzania, ruchów rzęsek i wici, ruchów błonki falującej.

Protoplasty:
Protoplast, protoplazma, plazma, zasadnicza część komórki organizmów żywych, złożona z cytoplazmy i zawartych w niej organelli komórkowych.

Protoplast komórki zwierzęcej otoczony jest błoną komórkową (plazmalemmą), protoplast u roślin wytwarza dodatkowo osłaniającą go celulozową ścianę komórkową.

Protoplazma:
Protoplazma, (proto + plazma n. łac.) biol., zasadnicza żywa część komórki, złożona z cytoplazmy oraz umieszczonych w niej organelli: jądra komórkowego, mitochondrium itp.;

plazma

Ramienice (Charophyta):
Gromada glonów niższych, obejmująca ok. 200 gatunków wodnych roślin o dość pokaźnych rozmiarach (do 1m), charakteryzujących się skomplikowaną budową, wyglądem przypominających skrzypy.
Tworzą one wielokomórkowe plechy zróżnicowane na pędy pionowe i poziome, składające się z wydłużonych międzywęźli i krótkich węzłów, do podłoża przymocowane są za pomocą chwytników (ryzoidów). Rozmnażają się wegetatywnie lub płciowo (rozmnażanie), wytwarzając lęgnie (oogonia) i plemnie (anteridia), przypominające plemnie roślin lądowych.
Ramienice występują przede wszystkim w wodach słodkich, gdzie tworzą gęste podwodne łąki. Jedną z współcześnie żyjących form jest Chara.

Rośliny samożywne:
Autotrofizm, samożywność, zdolność organizmów roślinnych (także niektórych bakterii) do syntezy prostych związków organicznych (węglowodanów) z asymilowanego dwutlenku węgla przy udziale energii pochodzącej z  fotosyntezy (energii promienistej przekształconej w energię wiązań chemicznych) lub chemosyntezy (energia reakcji chemicznych).

Rośliny zarodnikowe (Cryptogamae):
W dawnej systematyce grupa roślin rozmnażających się przez zarodniki, do której należały glony, porosty, mszaki i paprotniki, a także grzyby, obecnie uważane za odrębne królestwo. Drugą wielką grupą były rośliny nasienne, czyli kwiatowe (Phanerogamae).

Rozmnażanie bezpłciowe:
U roślin, mianem tym określa się rozmnażanie przy pomocy zarodników (spor), występujące u roślin zarodnikowych (glony, mszaki i paprotniki).

Zarodniki, które mogą być ruchliwe (zoospory) - zaopatrzone w witkę, bądź nieruchliwe (aplanospory) powstają w zarodniach w wyniku podziałów mejotycznych (mejoza) komórek tkanki zarodnikotwórczej.

U zwierząt rozmnażanie bezpłciowe występuje u niższych zwierząt, tj. gąbki, pierwotniaki, czy jamochłony i polega na podziale poprzecznym lub podłużnym organizmu, w wyniku którego

Rozmnażanie płciowe:

Rozmnażanie płciowe toczka

Rozmnażanie płciowe (generatywne), rozmnażanie odbywające się za pomocą haploidalnych komórek rozrodczych - gamety żeńskiej i męskiej, powstających zazwyczaj w wyspecjalizowanych narządach płciowych (u zwierząt) lub narządach generatywnych (u roślin). Po ich połączeniu powstaje diploidalna zygota, z której rozwija się zarodek, a później cała roślina (zarodek roślinny) lub zwierzę.

U roślin występują trzy sposoby rozmnażania płciowego - izogamia, anizogamia i oogamia, przy czym u roślin wyższych występuje tylko oogamia. Nietypowym procesem rozrodczym jest tzw. koniugacja, która u roślin polega na kopulowaniu ze sobą dwóch stykających się komórek pochodzących od dwóch osobników poprzez przepływanie protoplastu męskiego do żeńskiego i zlanie się w zygotę.

U zwierząt koniugacja również jest spotykana (np. u orzęsków), ale polega tylko na rekombinacji informacji genetycznej pomiędzy dwoma osobnikami, nie wytwarzają się natomiast nowe osobniki.

Skrętnice (Spirogyra):
Rodzaj glonów z klasy sprzężnic, tworzący organizmy nitkowate, wielokomórkowe, z charakterystycznymi taśmowatymi chloroplastami, ułożonymi śrubowato w  komórce.
Rozmnażanie płciowe przez koniugację. Wiele gatunków występujących pospolicie w wodach stojących lub wolno płynących.

Statoblasty [gr.]: 
Pączki przetrwalnikowe, wytwarzane przez słodkowodne gat. mszywiołów, służące do rozmnażania wegetatywnego i rozprzestrzeniania gat.; z obumierających jesienią dorosłych osobników statoblasty wydostają się na zewnątrz i na wiosnę dają początek nowej kolonii.

Systematyka:
Nauka zajmująca się badaniem różnorodności organizmów, sporządzaniem ich opisów, katalogowaniem i  klasyfikacją, w celu stworzenia systemu roślin lub zwierząt. System ten może być sztuczny (np. klasyfikacja ze względu na kolor kwiatów) lub naturalny (jeśli odzwierciedla związki naturalnego pokrewieństwa organizmów, czyli filogenezy).

Systematyka oparta jest na hierarchicznym systemie jednostek (taksonów). Podstawową jednostką systematyczną jest gatunek (species), gatunki łączą się w  rodzaje (Genus), rodzaje w  rzędy (Ordo), rzędy w  klasy (Classis), klasy w  gromady (Divisio), gromady wchodzą w skład podkrólestw (Subregnum), a te w skład królestw (Regnum).

systematyka zwierząt

Wodniczka, wakuola:
Pęcherzyk w protoplazmie komórek wypełniony płynem (sokiem komórkowym), odgrywający ważną rolę w utrzymaniu w komórkach właściwego ciśnienia wewnętrznego.

Zakwity (wody):
Wiosenny, masowy pojaw fitoplanktonu (zwłaszcza okrzemek, zielenic, wiciowców) w zbiornikach wodnych strefy umiarkowanej, wywołany nagromadzeniem uwalnianych w czasie zimy składników pokarmowych i korzystnymi warunkami termicznymi i świetlnymi. Po wyczerpaniu zasobów zakwity zanikają.
Nagromadzenie składników pokarmowych latem wywołuje ponowny zakwit jesienią, składający się głównie z  sinic. Produkty metabolizmu i toksyczne substancje pochodzące z ich rozkładu są przyczyną pogorszenia się walorów smakowych i zapachowych wody. Także masowy rozwój glonów nitkowatych w zanieczyszczonych, bogatych w składniki pokarmowe stawach i jeziorach. Glony przemieszczają się ku górze i unoszą na powierzchni dzięki przylegającym do nich pęcherzykom tlenu.

Chlamydomonas sp.:

Przedstawiciel okrzemek

Zielenice (Chlorophyta):
Gromada obejmująca ok. 10 000 gatunków glonów o zróżnicowanej budowie - od mikroskopowych jednokomórkowych do dużych form wielokomórkowych. Cechy wspólne: występowanie chlorofilu a i b, materiałem zapasowym jest skrobia, a  ściany komórkowe zbudowane są głównie z celulozy.

Zielenice zamieszkują przeważnie wody słodkie, istnieje również wiele form lądowych. Znaczenie biologiczne bardzo duże: jako organizmy samożywne produkują wielką ilość biomasy, dostarczając pożywienia zwierzętom (niektóre spożywane są również przez ludzi), przyczyniają się do oczyszczania i natlenienia wód.
Rozmnażanie generatywne różnorodne, czasem połączone z  przemianą pokoleń. Rozmnażanie wegetatywne bardzo częste.

Systematyka zielenic ma charakter tymczasowy, nowe badania powodują częste zmiany w ich klasyfikacji.

Zooplankton:
Plankton zwierzęcy

©  Copyright  2002 - 2005 r Mikro Jezioro

Strona powstała
23.08.2002